Ер елін сағынса,
Ер-тұрманын тағынар.
«Ер елін сағынса, Ер-тұрманын тағынар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Елін сағынған ер жай қайғырып отырмайды: атын ерттеп, ер-тұрманын тағынып, жолға жиналады. Сағыныш оны әрекетке, туған жерге оралуға итермелейді. Мақалдың мәні — туған ел мен жерге деген сағыныштың күші: ол алыстағы адамды үйге қарай жол тартуға мәжбүр етеді. Сонымен бірге шын азамат сағынышын көз жасымен емес, ісімен көрсетеді деген ой бар. Бұл жол «Ат үйірін сағынса, артқы аяғын қағынар» деген жолмен жұп құрап айтылады.
Образдар мен теңеулер
Ер-тұрман — ат әбзелдерінің жалпы атауы: ер, тоқым, үзеңгі, айыл, жүген, өмілдірік. Көшпелі өмірде жолға шығу атты ерттеуден басталады, сондықтан ер-тұрманын тағыну — сапарға жиналудың белгісі. Мақалда «ер» сөзі екі мағынада ойнайды: алдымен азамат, сосын ат үстіне салынатын ер. Бір сөздің қатар екі мағынада тұруы мақалды есте қаларлық етеді. Ат пен адамның сағынышы бір қалыппен суреттеледі: екеуі де тыным таппай, жолға ұмтылады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал ұзақ уақыт сырт жерде жүрген адамның еліне оралуға асыққанын айтқанда қолданылады. Жылы сезіммен, мақтау немесе түсіністік ретінде айтылады. Мысалы, қалада оқып жүрген жиені жазғы демалыс басталмай жатып пойызға билет алып қойғанда, нағашысы: «Ер елін сағынса, ер-тұрманын тағынар», — деп күледі. Еріксіз кеткен, қайта алмай жүрген адамға айтылса, жарасын тырнау болуы мүмкін.
Қолданылу жағдаяттары
— Шетелден атажұртқа көшуге ниеттенген қандас ақсақал құжаттарын жинай бастады. Көршілері оны қолдап, «ер елін сағынса, ер-тұрманын тағынар» деді.
— Әскерден оралатын жігіт соңғы айда күн санап, сөмкесін бір апта бұрын жинап қойды. Үйіне қоңырау шалғанда әжесі мақалды айтып күлді.
Er-turmanyn taǵynar.