Өзің өлтірмес, жат жарылқамас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — адамға өзінен жақын ешкім жоқ, өз басыңның қамын, мүддеңді, амандығыңды алдымен өзің ойлауың керек дегенге саяды. «Өзің өлтірмес» дегені — адам өзіне әдейі қастық қылмайды, жанын сақтайды, тіршілігін түзейді. Ал «жат жарылқамас» — бөтен адам сенің жағдайыңды өзіңдей күйттемейді, саған шын жанашыр бола бермейді деген ойды білдіреді. Астарлы мағынасы — өз ісіңе жауапты бол, өзіңе сен, өз күшіңе арқа сүйе.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «өлтіру» сөзі тура мағынадан бөлек, өзіне зиян келтіру, немқұрайды қарау дегенді де аңғартады. «Жат» — туыс емес, бөтен, сырт адам. «Жарылқау» — қамқор болу, жебеу, қол ұшын беру. Осы арқылы мақал адамға: бөтеннің мейірімін күтпей, өз тірлігіңді өзің жаса деген өмірлік сабақ береді. Мұнда өзіне ие болу мен сақтық ойы қатар жатыр.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал жеке жауапкершілікке, дербестікке үндейді. Мысалы, емтиханға дайындалмай, «біреу көмектесер» деп сеніп жүру дұрыс емес. Соңында нәтиже үшін де, жетістік үшін де адамның өзі еңбек етуі керек.