«Өз ақылын шамалаған қор болмас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Өз ақылын шамалаған, яғни өз білімі мен түсінігінің шегін дұрыс бағалаған адам қор болмайды, ұятқа қалмайды. Адам көбіне өзін асыра бағалағанда сүрінеді: білмейтін ісіне кіріседі, жөн білетін кісіден кеңес сұрамайды, жұрт алдында күлкі болады. Ал өз шамасын білетін кісі білмегенін сұрайды, қолынан келмейтінге ұмтылмайды, сол себепті абыройы сақталады. Мақал өзін кемсітуге емес, өзін дұрыс тануға шақырады: шамаңды білу әлсіздік емес, ақылдың белгісі.
Образдар мен теңеулер
«Шамалау» — көзбен, қолмен шамасын өлшеу, мөлшерін болжау: малшы жүкті, ұста темірді, тігінші матаны осылай шамалайды. Мақал ақылды да өлшеуге болатын затқа айналдырып, оны таразыға салғандай етеді. «Қор болу» — кемсітілу, жұрт алдында төмендеу, ұятқа қалу. Осы екі сөз арқылы мақал себеп пен салдарды байлайды: жүгін өлшеп арқалаған адам шамасы жетпейтін салмақтың астында қалмайды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды өз күшін асыра бағалап, ешкімге ақыл сұрамай, бәрін өзі білетіндей жүрген адамға ескерту етіп айтады. Кейде керісінше, «білмеймін, сұрап көрейін» деп ақыл сұраған адамды мақтау үшін қолданады. Үні байсалды, үлкендік кеңес. Өзіне сенбей, қорқып жүрген адамға айту орынсыз — мақал батылдықты емес, асқақтықты тежейді. Мысалы: «Жөнін білмесең, сұрағаның дұрыс болды. Өз ақылын шамалаған қор болмас».
Қолданылу жағдаяттары
— Мал сатып алуға барған жас жігіт малды танымайтынын мойындап, ауылдағы қария малшыны ертіп алады да, базардан пайдамен оралады.
— Жарысқа өз салмағынан жоғары санатқа жазылғысы келген балуанды бапкері тоқтатып, мақалды айтады.
— Үйге жөндеу жүргізбек болған әке электр сымдарына өзі тиіспей, шебер шақырады; зайыбы оның шешіміне риза болады.