Жау төнгенде батыл бол,
Дау төнгенде ақыл бол.
«Жау төнгенде батыл бол, Дау төнгенде ақыл бол.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жау төнгенде батыл бол, дау төнгенде ақылды бол: әр қатердің өз жауабы бар. Жау келгенде қорғану үшін жүрек керек, ал дау-жанжал шыққанда семсер емес, сөз бен ақыл жеңеді. Мақал адамның қасиеттерін орнымен қолдануға үйретеді: дауда қызбалыққа ерсең, ісің бүлінеді, ал жау алдында тек ойланып, тұрып қалсаң, қапы қаласың. Екі жағдайдың айырмасын білу — даналықтың өзі.
Образдар мен теңеулер
«Жау» мен «дау» — бір ғана дыбыспен ажырайтын сөздер, мақал осы ұқсастықты шебер пайдаланады. Екеуі де «төну» етістігімен келеді: төну — үстіңе таяу, қауіп ретінде таянып қалу. Демек қатер бір, бірақ түрі екі. Қазақ дәстүрінде жауға батыр, дауға би шыққан: ел шетін қорғаған ер мен ел ішіндегі тартысты сөзбен шешкен шешен қатар бағаланған. Мақал осы екі тұлғаның қасиетін бір адамның бойына жинайды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды қиындыққа тап болған адамға, әсіресе жастарға кеңес ретінде айтады: қай жағдайда қайрат, қай жағдайда сабыр керек екенін еске салу үшін. Ұстаздар мен бапкерлер, отбасы үлкендері қолданады. Үні — салмақты кеңес. Мысалы: «Анау жігітпен төбелесіп не табасың? Жау төнгенде батыл бол, дау төнгенде ақыл бол — бұл дау, сөйлесіп шеш».
Қолданылу жағдаяттары
— Шекарада әскери қызметте жүрген ұлына әкесі хат жазып, қызметте батыл, ал ағайын дауына араласқанда сабырлы болуды тілейді.
— Мектептегі дауда сыныптасының сөзіне жұдырықпен жауап бергісі келген оқушыны сынып жетекшісі мақалмен тоқтатады.
— Көршілер арасында жер шекарасы туралы дау шыққанда, ауыл ақсақалы екі жақты жинап, мақалды айтып, келіссөзді бастайды.
Daý tóngende aqyl bol.