Өз ағасын ағалай алмаған
Кісі ағасын жағалай алмас.

Негізгі мағынасы

Туған ағасын аға деп сыйлай алмаған адам бөтен кісінің ағасына да жақын бола алмайды, оның панасын таба алмайды. Мақал туған бауырын қадірлемейтін адамның бөгде ортада да сенімге ие болмайтынын айтады. Өз ағасынан безген адамға жұрт «өз ағасын сыйламаған бізді сыйлай ма?» деп күдікпен қарайды. Сыйластық үйден басталады: өз шаңырағында құрметті үйренбеген кісі сырттағы қамқорды да жоғалтады.

Образдар мен теңеулер

Мақалдың сөз ойыны «ағалау — жағалау» деген етістіктерге құрылған. «Ағалау» — біреуді аға деп атау, ағадай сыйлау. «Жағалау» — біреуге жанасу, соның жанынан табылу, панасын іздеу; судың жағасын бойлап жүру бейнесімен де байланысты. Бір дыбыстың қосылуымен мағына ауысып, ұйқас пайда болады. «Өз ағасы» мен «кісі ағасы» қарама-қарсы қойылған: туған және бөтен. Бұл қарсылық ойдың логикасын анық етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Туыстарын сыйламай, бөтеннен пана іздеген адамға ескерту, не ондай адам туралы сырттай пікір ретінде айтылады. Реңкі — сын, кейде мысқыл. Ағасы шын жәбірлеп, амалсыз бөлек кеткен адамға айту әділетсіз. Мысалы: «Өз ағасымен сөйлеспейтін жігіт ауыл әкімінің көңілін тапқысы келеді; өз ағасын ағалай алмаған кісі ағасын жағалай алмас».

Қолданылу жағдаяттары

— Ағасымен араздасқан жігіт көрші ауылдың байына жалданып барды, бірақ ол да оған сенбей, ұзамай қайтарып жіберді.
— Ауылдың ақсақалы туыстарын сыйламай, қаладағы танысына арқа сүйеген жігітке мақалды айтып, ойландырды.