Алғал сөйлеп былғама,
Адал туған ағаны.
«Алғал сөйлеп былғама, Адал туған ағаны.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Адал туған ағаңды жалған, арам сөзбен былғама деген тыйым. Мақал өсек пен жаланың зиянын ескертеді: ағасы туралы өтірік айтып, оның атына кір келтіру — інінің ең ауыр қателігінің бірі. «Адал туған» тіркесі ағаның таза текті, адал жан екенін білдіреді, ал оны былғайтын — жалған сөз. Ашу үстінде, бөтен адамдардың алдында бауыр туралы айтылған жаман сөз оның абыройын түсіреді, әрі сөйлеушінің өзін де ұятқа қалдырады. Мақал ағайын сырын сыртқа жаймауға, бауырды қорғауға шақырады.
Образдар мен теңеулер
«Алғал» — ескірген сөз: өтірік, жалған, арам. Мақалда ол «адал» сөзіне қарсы қойылған: алғал мен адал, арам мен таза. «Былғау» — лас нәрсе жағу, кірлету; таза затты балшыққа батыру бейнесі сөзге көшкен. Адамның абыройы ақ киім сияқты: бір дақ түссе, оңай кетпейді. Екі жол бір ырғақпен, әрқайсысы жеті буыннан құралған. Ескі сөздің сақталуы мақалдың жасы үлкен екенін көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бауырына ренжіп, ол туралы жұртқа жаман сөз таратқан адамға ескерту ретінде айтылады. Реңкі — қатаң ақыл, ұрсу. Ағаның шын жасаған қылмысын, әділетсіздігін жасыру үшін, «шындықты айтпа» деген мағынада қолдану орынсыз. Мысалы: «Ағаңмен ренжіссең, өзімен сөйлес, жұртқа жаманатын таратпа — алғал сөйлеп былғама, адал туған ағаны».
Қолданылу жағдаяттары
— Мұра бөлісінде ренжіген іні көршілерге ағасы туралы өтірік айта бастағанда, атасы оны тыйып тастады.
— Тойда бір жігіт ағасымен арадағы дауды жұртқа жайып жатқанда, қарт нағашысы оны оңашаға шығарып, ақыл айтты.
Adal týǵan aǵany.