Өлі риза болмай, тірі байымайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — өлген адамның аруағын разы етпей, тірілердің берекесі толық болмайды. Астарлы мағынасы — ата-баба аманатына адал болып, олардың рухын құрметтеген, өткеннің өнегесін ұмытпаған ел ғана өсіп-өркендейді. Яғни, тіршіліктің жақсылығы тек бүгінгі пайдамен өлшенбейді; ол өткенге құрмет, үлкенге ізет, марқұмға дұға, сауапты іс арқылы нығаяды. Адамның ниеті таза, ісі өнегелі болса, соның берекесі өзіне де, ұрпағына да қайтады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «өлі» сөзі — дүниеден өткен ата-ана, ата-баба, жақындар бейнесі. «Тірі» — осы өмірдегі ұрпақ, ел-жұрт, бүгінгі адам. «Риза болу» — құрмет көрсету, дұға бағыштау, жақсы атын сақтау, өсиетін орындау деген ұғым. «Байу» тек мал-мүлік көбейту емес, береке табу, ырыс-несібе арту, рухани тыныштыққа жету дегенді білдіреді. Демек, өткен мен бүгіннің байланысы үзілмесе, тіршіліктің де құты қашпайды.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал ата-бабаға құран бағыштау, үлкендердің қабірін күту, олардың аманатын жалғау сияқты істерде қолданылады. Мысалы, бір отбасы жыл сайын атасының асын беріп, зиратын күтіп, ұрпағына оның өнегесін айтып отырса, ел ішінде «өлі риза болмай, тірі байымайды» деп айтады. Бұл — құрмет пен жауапкершілікті еске салатын сөз.