Өлі жебемей, тірі байымайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — өлген адамға жебеу, көмек беру мүмкін емес, ал тірінің ғана қамын жасап, қолдау көрсету нәтижелі болады. Астарлы мағынасы — тірі адамға дер кезінде қамқорлық көрсетіп, еңбек етіп, жағдайын түзесең ғана ел де, үй де, өзің де байи түсесің. Яғни бос қайғыдан гөрі, тіршіліктегі нақты іске көңіл бөлу керек деген ой айтылады. Мақал адамды әрекетке, ұқыптылыққа және пайдалы көмекті орнымен беруге шақырады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «өлі» сөзі — үмітсіз, нәтижесіз іске жұмсалған күштің белгісі. Ал «тірі» — әрекет ететін, еңбегімен өсетін, қамқорлыққа мұқтаж жан. «Байымайды» дегені тек ақшаға емес, жалпы береке, тұрмыс, рухани нығаюға да қатысты. Образ арқылы халық өмірдің шындығын қысқа әрі өткір жеткізген: ең алдымен тіршілікті түзеп, барды бағалау керек.
Қазіргі өмірде
Қазіргі таңда бұл мақал уақытты, қаржыны және күшті босқа шашпауға үндейді. Мысалы, адам жұмыс істеп жүрген туысына кішігірім несие беріп, ісін кеңейтуге көмектессе, бұл пайдалы қолдау болады; ал үміті үзілген, еш қимылсыз іске шектен тыс ақша құю нәтиже бермеуі мүмкін. Сондықтан мақал өміршең шешім қабылдауға үйретеді.