Оқығанның көңілі тетік, сөзі майда.
«Оқығанның көңілі тетік, сөзі майда.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Оқыған адамның көңілі ширақ, ойы сергек, ал сөзі жұмсақ, сыпайы. Білім адамды тек ақылды етпейді, мінезін де жұмсартады: ол дауласқанда дөрекі сөзге бармайды, ойын байыпты, әдемі жеткізеді. Тетік көңіл — тез түсінетін, жағдайға тез бейімделетін ақыл. Мақал білімнің ақылға да, әдепке де әсер ететінін, оқудың адамның сөйлеу мәнерінен көрінетінін айтады.
Образдар мен теңеулер
Тетік — ширақ, епті, сергек; «тетік жігіт» деп айтқанды тез ұғып, тез қимылдайтын адамды айтады. Майда — жұмсақ, тегіс, жылы; «майда сөз», «майда қоңыр» тіркестерінде кездеседі. Мақалда адамның екі қыры қатар берілген: ішкі дүниесі (көңіл) және сырт көрінісі (сөз). Білім ішті ширатады, сыртты жұмсартады — осы қарама-қайшылық мақалдың өзегі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Біреудің сыпайы, байсалды сөйлеуін мақтағанда немесе дөрекі сөйлеген адамға ескерту ретінде айтылады. Мақтау мағынасы басым. Мысал: «Жаңа мұғалім балаларға бір рет дауыс көтермеді, бәрін түсіндіріп айтады. Оқығанның көңілі тетік, сөзі майда деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы шекара дауында заңгер жігіт екі көршіні сабырлы сөзбен татуластырады; ақсақал мақалды айтып риза болады.
— Ауруханада дәрігер ашуланған науқасты жұмсақ сөзбен тыныштандырады; кезекте отырған кісі мақалды айтады.