Ойнамасаң ойын бақ,
Қойшыбайдың қойын бақ!
«Ойнамасаң ойын бақ, Қойшыбайдың қойын бақ!» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ойынға қосылмасаң, ең болмаса ойынды бақыла, көрермен бол, ал оған да көңілің жоқ болса, бар, Қойшыбайдың қойын бақ — бізге кедергі жасама. Бұл — балалар ойыны үстінде айтылатын әзіл-тақпақ, ортаға араласып, бірақ ойнамайтын, ойынды бұзатын адамға арналған. Мағынасы: іске не қосыл, не бөгет болма. Әр іске қатыспай-ақ ақыл айтып, мазалайтын адамды тыйып тастау үшін де айтылады.
Образдар мен теңеулер
Мақал жаңылтпаштай ұйқасқа құрылған: ойын бақ — қойын бақ. Бақ етістігі екі мағынада ойнатылған: ойын бақ — ойынды бақыла, қара; қойын бақ — қойды жайып, бағып жүр. Қойшыбай — әзіл үшін алынған есім, оның түбіріндегі қойшы сөзі күлкіні күшейтеді. Ауыл баласының ең таныс жұмысы — қой бағу, сондықтан ойыннан қуылған бала соған жіберіледі. Леп белгісі сөздің айқайлап, күлкімен айтылатынын көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Балалар ойнап жатқанда араласып, бөгет болған құрдасына айтылады, ересектер арасында да іске қатыспай, тек сын айтып тұрған кісіге әзілмен қолданылады. Сарыны — қағытпа, күлкі. Ойынға қосылғысы келіп, бірақ ұялып тұрған балаға айту қатыгездік болар еді. Мысалы: «Немене, тұрып алдың? Ойнамасаң ойын бақ, Қойшыбайдың қойын бақ!»
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл балалары тоғыз құмалақ ойнап отырғанда бір бала тасты қозғап, ақыл айта берді; ойыншылар күліп, ойнамасаң ойын бақ деп оны шетке ысырды.
— Ауылдағы кешкі доп ойынында бір әке ойнамай, тек шетте тұрып сын айта берді; жұрт оған осы тақпақты айтып, ойынға тартып алды.
Qoıshybaıdyń qoıyn baq!