Күңге күле қарасаң,
Көйлегіне жамау сұрайды.
«Күңге күле қарасаң, Көйлегіне жамау сұрайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Күңге, яғни бұрынғы заманда иесіне тәуелді болған әйелге жылы жүзбен күліп қарасаң, ол бірден көйлегіне жамау сұрайды — бір мейірімге бірден тілек қосады. Мақал бір жақсылықты көргенде шегін білмей, бірден бірдеңе сұрай бастайтын адамның мінезін сипаттайды: бір ырық берсең, одан әрі талап қоса береді. Мақал әлеуметтік теңсіздік заманында туған, онда күңге деген менсінбеушілік бар, бүгін оны сол тарихи көзқараспен ғана түсінген жөн.
Образдар мен теңеулер
Күң — бұрынғы қазақ қоғамында иесіне тәуелді, еркі жоқ әйел; ол бай үйінде отын-су тасып, ауыр жұмыс істеген. Жамау — тозған киімге салынатын жапсырма, жыртықты жабатын кесінді. Күлу мен сұрау қатар қойылып, мақалдың мысқылын береді: жылы жүз көрсе, ол оны тілек айтуға шақыру деп ұғады. Шындығында бұл образда кедейдің аянышты халі де көрінеді: оның сұрайтыны асыл бұйым емес, жыртық көйлегіне жамау ғана.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бұл мақал бүгін сирек айтылады, өйткені онда бір әлеуметтік топқа менсінбей қарау бар. Әдебиет пен тарих сабағында бұрынғы қоғамдағы көзқарасты түсіндіру үшін мысал ретінде келтірілуі мүмкін. Тұрмыста бір жақсылықты пайдаланып, бірден сұрауға көшетін адам туралы айтылса да, қазір басқа тіркестерді таңдаған дұрыс. Біреуді, әсіресе қызметші әйелді мұқату үшін айту орынсыз. Мысалы: «Күңге күле қарасаң, көйлегіне жамау сұрайды делінген, бұл кедейді менсінбеген заманның сөзі».
Қолданылу жағдаяттары
— Әдебиет сабағында мұғалім байлар мен күңдер туралы шығармадан үзінді оқып, осы мақалды бұрынғы теңсіздіктің белгісі ретінде талдады.
— Әжесі немересіне бұрынғы бай ауылдарындағы күңдердің ауыр тұрмысын айтып, ол заманда олардың жылы жүзді де сирек көргенін түсіндірді.
Kóılegine jamaý suraıdy.