Көтергенің құрысын,
Қолтыққа қолды тыққан соң.
«Көтергенің құрысын, Қолтыққа қолды тыққан соң.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Біреу қолтығыңа қолын тығып, қытықтай бастағанда, қанша шыдамды болсаң да, ойынды көтере алмай, бұлқынып шығасың: көтергенің құрысын деп сол сәттегі күй мысқылданады. Мақал адамның шыдамының да, әзіл көтеруінің де шегі барын айтады: сыртынан жеңіл көрінетін ойын нәзік жерге тигенде, ешкім төзе алмайды. Кей ортада басқаша да ұғады: көмектесемін деп қолтықтан демеген адам көмегінің орнына мазаны алса, ондай көмектің керегі жоқ. Екі оқылымда да ортақ ой — шектен шыққан ойын мен жайсыз көмек адамды шаршатады.
Образдар мен теңеулер
Көтеру сөзі мұнда ойын көтеру, яғни әзілге шыдау мағынасында оқылады; қолтықтан көтеру, демеу деген тура мағынасы да еске түседі. Қолтық — иық пен қабырғаның арасындағы ойыс, адамның ең қытықшыл тұсы. Құрысын — қарғыс мәнді сөз, бірақ мұнда ашу емес, мысқыл мен күлкі. Мақалда алдымен нәтиже, сосын себеп айтылады, бұл тыңдаушыны жымиюға мәжбүр етеді. Образ тұрмыстан, балалардың қытықтасып ойнауынан алынған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Ойынды көтеремін деп мақтанған досың алғашқы қатты әзілден-ақ шыдамай қалғанда, оны әзілмен түйрейтін сөз. Сарыны — мысқыл, күлкі. Көмек сылтауымен мазаны алған адамға да айтылуы мүмкін. Сирек айтылатын, мағынасы бірден ашылмайтын тіркес, сондықтан оны түсіндірмей айтсаң, тыңдаушы ұқпай қалуы мүмкін. Мысалы: «Әзілді көтеремін деп едің ғой, көтергенің құрысын, қолтыққа қолды тыққан соң».
Қолданылу жағдаяттары
— Ағасы інісін қытықтап, ол күліп, жылап, бұлқынып шықты; бая әзілді көтеремін деп мақтанған інісіне ағасы осы мақалды айтып күлді.
— Ауылда көршісі қарт кісіні көліктен түсіремін деп қолтығынан ұстап, байқамай қытықтап жіберді; қарт күліп, көтергенің құрысын деп ұрсып қойды.
Qoltyqqa qoldy tyqqan soń.