Ойлай берсең, ой да көп, сана да көп,
Ойнай берсең, ой да жоқ, сана да жоқ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамды орынсыз ермекке берілмей, ойлы болуға шақырады. Тура мағынасында, көп ойлана берген адамның ойы да, санасы да көбейетіндей көрінеді; ал тек ойнап, босқа уақыт өткізсе, ойы да, санасы да төмендейді. Астарлы мағынасы — адамның ақыл-есі, пайымы, өмірлік түсінігі ең алдымен ізденіс пен толғаныстан қалыптасады. Кім де кім терең ойға, өзін-өзі тәрбиелеуге, білім мен тәжірибеге сүйенсе, соның сана-сезімі өседі.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ойлай берсең» — тек бас қатыру емес, өмірді зерделеу, салыстыру, қорытынды жасау дегенді білдіреді. «Ой да көп, сана да көп» деген тіркес ойдың молаюы ақылдың толысуына әкелетінін бейнелейді. Ал «ойнай берсең» — салғырттық, бос ермек, уақытты текке өткізу. «Ой да жоқ, сана да жоқ» деуі адамның рухани да, зейіндік те жағынан жұтаң тартатынын көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әсіресе оқу, жұмыс және әлеуметтік желіге тәуелділік кезінде өзекті. Мысалы, студент күн сайын тек ойын ойнап, бейберекет уақыт өткізсе, сабаққа да, болашаққа да дайын болмайды; ал уақытын кітап оқуға, талдауға, ойлануға жұмсаса, білімі де, санасы да артады.
Oınaı berseń, oı da joq, sana da joq.