Назыңды ер көтерер,
Ер көтермесе, ел көтерер.

Негізгі мағынасы

Наз — еркелік, өкпе, жақын адамға артқан үміт. Адам назын өзін түсінетін, көтеретін кісіге ғана айтады. Мақал бойынша назды алдымен ер көтереді: әйел үшін — күйеуі, жалпы алғанда — жақын тірегі, ер-азаматы. Ол көтермесе, ел, ағайын-туыс көтереді. Ой мынада: адамның реніші мен тілегі ескерусіз қалмайды, бір тірегі болмаса, екіншісі табылады. Сонымен бірге мақалда ерге жүктелген міндет те бар: жақынының назын көтере білу — ердің қасиеті.

Образдар мен теңеулер

Наз сөзі қазақта жылы, нәзік мәнге ие: ол ашық реніш емес, сенімнен туған еркелік. Келін енесіне, бала әке-шешесіне, әйел күйеуіне наз айтады. «Көтеру» етістігі жүк көтерумен астарлас: наз да бір жүк, оны көтеру үшін көңілдің кеңдігі керек. Мақал ер мен ел сөздерінің үндестігіне құрылған: бір дыбыс өзгерсе, жақын адамнан бүкіл қауымға өтеміз. Бұл қазақ тұрмысының тәртібін көрсетеді: адамның сүйеніші алдымен отбасы, одан кейін ел.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды өкпелеп, назданып жүрген жақынын жұбатқанда не оның назын көтеру керегін ескерткенде айтады. Үлкендер жас күйеуге жұбайының еркелігін түсіністікпен қабылда деген кеңес ретінде айтуы мүмкін. Мысалы, енесі ұлына: «Келінім біраз өкпелеп жүр. Назыңды ер көтерер деген, сен көтермесең, кім көтереді?» — дейді. Назды орынсыз талапқа, қыңырлыққа айналдырған адамды ақтау үшін айтылмайды.

Қолданылу жағдаяттары

— Тойдан кейін жас келін күйеуіне өкпелеп, үнсіз отырады. Атасы ұлын оңаша шақырып, мақалды айтады да, әйелінің көңілін аулауды тапсырады.
— Жалғыз басты ана баласының мектебіне көмек сұрап жүріп, ешкімнен жауап алмайды. Көршілері жиналып, ісін өздері бітіреді, бір қария мақалдың екінші жолын айтады.