Малдан айырылсаң да, ақылдан айырылма.
«Малдан айырылсаң да, ақылдан айырылма.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Малдан айырылсаң да, ақылдан айырылма: дүние кетсе де, есіңді жоғалтпа. Мақал ауыр күнде адамның басты тірегін көрсетеді. Мал жұтта қырылады, ұрланады, ауырып өледі — оны қайта табуға болады, ал үрейге беріліп, есінен танған адам бар мүмкіндігін де жоғалтады. Ақыл орнында болса, ол қайта мал жинайды, жолын табады. Мақал тек байлық туралы емес, кез келген шығын, сәтсіздік кезінде сабырды сақтап, ойлап әрекет етуге шақырады.
Образдар мен теңеулер
Қазақ үшін мал — жай мүлік емес, тіршіліктің негізі: тамақ та, киім де, көлік те сонымен. «Малым — жанымның садағасы» деген сөз де содан. Мақал осындай қымбат дүниені ақылға қарсы қояды және оны жоғалтуға болатынын ашық айтады — бұл ақылдың қадірін бірден биіктетеді. «Айырылу» етістігі екі бөлікте қайталанып, екі шығынды бір таразыға салады: біреуі ауыр болғанымен көтеріледі, екіншісі — ең ауыр шығын.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды үлкен шығынға ұшырап, қатты күйзелген адамды сабырға шақыру үшін айтады: жұбату да, кеңес те бар. Сондай-ақ дүние үшін арын, ақылын құрбан еткелі тұрған кісіге ескерту етіп айтылады: бір пайда үшін жөнсіз іске бармау туралы. Үні жылы, бірақ салмақты. Мысалы: «Дүкенің жабылды, бірақ басың аман. Малдан айырылсаң да, ақылдан айырылма, асықпай ойлан».
Қолданылу жағдаяттары
— Қыстағы боранда отарының бір бөлігінен айырылған шопанға ауыл ақсақалы келіп, мақалды айтып, келесі қадамды бірге ойластырады.
— Алаяқтарға ақшасын алдырып, ұйқысынан айырылған досына жолдасы осы мақалды айтып, басу айтады.
— Базарда тауары өтпей, қарызға батып, сол қарызды жабу үшін тағы тәуекелге бармақ болған ағасын інісі мақалмен тоқтатады.