«"Әттеген-ай" деген сайын ақыл қосылады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Адам «әттеген-ай» деп өкінген сайын ақылы бір қадам толысады. Әр өкініштің артында бір қате тұр, ал қатесін мойындап, одан сабақ алған адам келесі жолы абай болады. Мақал өкінішті бос мұң емес, тәжірибенің бағасы ретінде көрсетеді: ақылдың бір бөлігі кітаптан, бір бөлігі осындай ащы сәттерден жиналады. Сонымен бірге ол қате жасаудан қорықпауға, бірақ оны қайталамауға да шақырады.
Образдар мен теңеулер
«Әттеген-ай» — қазақтың ең жиі айтатын өкініш одағайы: бір нәрсе қолдан шығып кеткенде, кешігіп қалғанда еріксіз айтылады. Мақал осы күнделікті сөзді алып, оны ақылдың өлшеміне айналдырады. «Сайын» сөзі санап отырғандай әсер береді: әр «әттеген-ай» — ақылға қосылған бір түйір. Сөйтіп өкініш — тұқым, ақыл — соның жемісі болып шығады. Тірі сөйлеу тілінен алынған дауыс мақалды жанды, жақын етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды қателесіп, ұялып тұрған адамды жұбату үшін айтады, әсіресе жастарға, балаларға: «уайымдама, енді білесің» деген мағынада. Адам өзі туралы да, өткен тәжірибесін еске алып айтады. Үні жылы, кейде әзіл аралас. Қатесін мойындамай, кінәні басқаға аударып жүрген кісіге айтсаң, мысқыл болып естіледі. Мысалы: «Пойызға кешіктің бе? Әттеген-ай деген сайын ақыл қосылады, келесі жолы ерте шығасың».
Қолданылу жағдаяттары
— Нанды пешке қойып, ұмытып кетіп, күйдіріп алған келінге енесі күліп осы мақалды айтады.
— Шешуші пенальтиді жіберіп алған футболшыны жаттықтырушысы ойыннан кейін мақалмен жұбатады.
— Шөпті уақытында жинамай, жаңбырға шірітіп алған жас малшыға әкесі мақалды айтып, келесі жазға бірге жоспар құрады.