Құнтсыз жігіт ат мінсе,
Көсеуменен сабалар.
Құнтты жігіт ат мінсе,
Ат аяғын тағалар.

Негізгі мағынасы

Құнтсыз, ұқыпсыз жігіт ат мінсе, оны қамшымен емес, қолына іліккен көсеумен сабалайды: атты күтпейді, аямайды, қадірін білмейді. Ал құнтты, тиянақты жігіт ат мінсе, алдымен оның аяғын тағалайды, яғни атын баптап, ұзақ жолға дайындайды. Мақал бір нәрсенің, мүліктің иесіне қарай тағдыры әртүрлі болатынын көрсетеді: салғырт адамның қолында жақсы дүние де құриды, ұқыпты адамның қолында ол ұзақ қызмет етеді.

Образдар мен теңеулер

Көсеу — ошақтағы отты қозғап, шоқты ысыратын темір не ағаш таяқ, күйе-күлге малынған тұрмыстық құрал. Оны атқа көтеру — ат пен қамшының қадірін білмейтін ұқыпсыздықтың белгісі. Тағалау — аттың тұяғына темір таға қағу, тасты жолда тұяқ тозбасын, жарылмасын деген қамқорлық. «Сабалар — тағалар» деп ұйқасатын екі етістік екі түрлі мінезді бейнелейді: бірі — ашу мен шолақ ой, бірі — алдын ала ойлаған қамқорлық.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды затына, малына, көлігіне, жұмыс құралына немқұрайлы қарайтын адамға сын ретінде айтады. Сондай-ақ ұқыпты, шаруаға мұқият жасты мақтау үшін қолданады. Интонациясы — тәлімдік сын не мадақ. Байқаусызда бір рет сындырып алған адамға тым қатаң естіледі. Мысалы: «Жаңа велосипедті бір аптада қираттың. Құнтсыз жігіт ат мінсе, көсеуменен сабалар».

Қолданылу жағдаяттары

— Жылқышы ағасы жас көмекшісінің атты таяқпен ұрып шапқанын көріп, мақалды айтып ескертеді.
— Ауылдағы шебер өз тракторын жыл сайын өзі жөндеп, майлап отырады. Көршісі оны мақалдың екінші жартысымен мақтайды.
— Мектепте жаңа компьютерлерді ұқыпсыз ұстаған оқушыларға информатика мұғалімі мақалды айтады.