Бай атқа мінсе,
«Құтты болсын!» - дейді.
Жарлы атқа мінсе,
<<Қайдан алдың?» - дейді.

Негізгі мағынасы

Бұл мақал ел ішіндегі теңсіздікті, бай мен жарлыға деген екі түрлі көзқарасты әшкерелейді. Бай адам бір жақсы дүниеге ие болса, жұрт оны қызғанбай, құттықтап, «құтты болсын» деп қуанады. Ал кедей не жарлы адам сондай нәрсеге жетсе, ел оның қайдан тапқанын сұрап, күмәнмен қарайды. Яғни, сөздің астарында адамды сыртқы күйіне қарап бағалау, әділдікке сай келмейтін мінез сыналады.

Образдар мен теңеулер

Мақалдағы «атқа міну» — жай ғана атқа отыру емес, мұнда байлық, мүмкіндік, бедел, дәулет белгісі бейнеленген. «Бай» мен «жарлы» — қоғамдағы екі түрлі әлеуметтік топ. Осы қарсы қою арқылы халық байға жылы қабақ танытып, жарлыға сенімсіздікпен қарау сияқты мінезді өткір көрсеткен. Мұнда ат — адамның тұрмыстық деңгейін, ал оған берілген баға — қоғамның әділет өлшемін танытады.

Қазіргі өмірде

Бұл мақал бүгін де өзекті: кейде адам табысқа жетсе, жұрт оны құптап қарсы алады, ал басқа біреу жетістікке жетсе, «мұны қалай істеді?» деп күмән келтіреді. Мысалы, қарапайым отбасынан шыққан жас кәсіпкер алғаш табыс тапқанда, кей адамдар оның еңбегін емес, шыққан тегін немесе ақшаның қайдан келгенін көбірек сөз етеді.