Ақымақ атқа мінсе,
Атасын басып кете жаздайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ақылсыз, ойсыз адамның қолына билік, мүмкіндік не күш тисе, оны дұрыс пайдалана алмайтынын білдіреді. «Атқа міну» — белгілі бір дәрежеге, күшке, мүмкіндікке ие болу; ал «атасын басып кете жаздау» — сол күшті орынсыз жұмсап, өзіне де, айналасына да зиян келтіру. Яғни адамға тек мүмкіндік емес, оны ұстайтын ақыл мен жауапкершілік те керек.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «ат» — күш, қозғалыс, еркіндік пен мүмкіндік бейнесі. «Ақымақ» — істің байыбына бармайтын, салдарын ойламайтын адам. Ал «атасын басу» — қазақы ойлауда ең ауыр, ұятты іс ретінде берілген әсірелеу. Бұл сөз тіркесі ақылсыз адамның тіпті қасиетті нәрсенің өзін аяқасты етіп жіберетінін астарлайды.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал лауазым, ақша, техника немесе әлеуметтік желідегі танымалдықты орынсыз пайдаланатын адамдарға қатысты айтылады. Мысалы, тәжірибесі жоқ адамға жауапты жұмыс берілсе, ол тәртіпсіз шешім қабылдап, бүкіл ұжымға зиян тигізуі мүмкін. Сондықтан бұл мақал кез келген күш пен мүмкіндіктің ақылмен басқарылуы керегін ескертеді.
Atasyn basyp kete jazdaıdy.