Қыран бүркіт асырар ердің даңқын,
Қыран жігіт асырар елдің даңқын.

Негізгі мағынасы

Қыран бүркіт иесі ердің даңқын асырады: түлкі, қасқыр алған бүркіттің арқасында оны баптаған аңшының атағы шығады. Сол сияқты қыран жігіт, яғни өжет, өткір, алғыр жігіт бүкіл елдің даңқын асырады. Мақал жақсы жігіттің абыройы жеке өзінікі емес, туған елінікі екенін айтады: жеңген спортшы, танылған ғалым, ерлік көрсеткен жауынгер елінің атын шығарады. Мұндағы «асырар» сөзі «асырау, бағу» емес, «асыру, жоғары көтеру» мағынасында.

Образдар мен теңеулер

Бүркіт — қазақ саятшылығының сәні: қыран бүркітті балапан кезінен баптап, аңға салады, түлкі мен қасқыр ілген бүркіттің атағы ел аузында жүреді. Ер — бұл жерде бүркітті баптаған аңшы, бүркітші. «Қыран» сөзі екі жолда да айтылады, құсқа да, жігітке де қатысты: алғыр, өткір көзді, батыл. Екі жол бір құрылыммен ұйқасады, айырмасы бір дыбыста: «ердің» мен «елдің». Осы бір дыбыс жеке адамнан бүкіл елге қарай ауқымды кеңейтеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды елдің атын шығарған жігітті, спортшыны, ғалымды, өнерпазды мақтағанда, құттықтауда, бата бергенде айтады. Жастарға ел намысын қорға деген тілек ретінде де қолданылады. Интонациясы — салтанатты, мадақ. Тек жеке даңқ қуған адамның мақтанын ақтау үшін айту мақалдың ойына сай емес. Мысалы: «Ауылымыздың атын әлемге жайдың, қыран жігіт асырар елдің даңқын».

Қолданылу жағдаяттары

— Халықаралық жарыста жеңген балуанды ауылы қарсы алғанда, ақсақал бата беріп, мақалды айтады.
— Бүркітші атасы түлкі алған қыранын сипап отырып, немересіне мақалдың бірінші жолын түсіндіреді.
— Мектеп олимпиадасында жеңген оқушыны директор сап түзеген оқушылар алдында мақалмен құттықтайды.