Тумаң бар, туысқандай болмайды,
Тұрман бар, құйысқандай болмайды.

Негізгі мағынасы

Тумаң, туған-туысың көп болуы мүмкін, бірақ олардың ешқайсысы бірге туған туысқандай болмайды. Сол сияқты ат әбзелі көп, бірақ солардың ішінде құйысқандай қажеттісі жоқ. Мақал жақындықтың дәрежесі болатынын айтады: туыс көп болғанымен, шын сүйеніш — ең жақын туысқаның, бір әке-шешеден туған бауырың. Құйысқан ердің орнынан жылжып кетпеуін ұстап тұратыны сияқты, туысқан да адамды өмірде тайдырмай, орнында ұстайды.

Образдар мен теңеулер

Тұрман — аттың әбзелі: ер, тоқым, айыл, тізгін, жүген. Құйысқан — ердің артқы қасынан аттың құйрығының астымен өтетін қайыс; ол ердің алға, аттың мойнына қарай жылжып кетпеуін ұстайды, әсіресе еңістен түскенде. Онсыз ер ауып, атты жауыр қылуы мүмкін. Тума — туу арқылы жалғасқан туыс, туысқан — бірге туған, ең жақын адам. «Туысқан» мен «құйысқан», «тума» мен «тұрман» дыбыстас, сондықтан мақал өлеңдей ырғақты.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бауырдың қадірін түсіндіргенде, туыстары көп болса да, ең сенімді сүйеніш — бірге туғаны екенін айтқанда қолданылады. Ағайынды бауырлар арасындағы ренжісті басуға да жарайды. Сарыны — ақыл, бауырластықты мадақтау. Бауыры жоқ, жалғыз өскен адамның көзінше айту оның жанына батуы мүмкін. Мысалы: «Немере ағаларың көп қой, бірақ інің — інің, тумаң бар, туысқандай болмайды».

Қолданылу жағдаяттары

— Қыстауға шөп тасуда немере інілерінің бірі де келмей, тек туған інісі көмекке жеткенде, шопан мақалды айтып, оның иығынан қақты.
— Ер-тұрман жасайтын шебер шәкіртіне құйысқанды тігуді үйретіп отырып, ескі мақалды айтып, оның мағынасын түсіндірді.