Көрмесе - жат, көріспесе - ұят.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: бір-бірін көрмеген адам жат болып көрінеді, ал көрісіп, амандаспай өтсе, ол ұят саналады. Астарлы мағынасы — таныс, туыс, дос, көрші сияқты жақын адамдармен араны суытпау керек. Қазақ ұғымында амандасу, хал-жағдай сұрасу — тек сәлем беру емес, сыйластықтың, адамдықтың белгісі. Адам арасындағы байланыс үзілсе, жақындық та әлсірейді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «жат» сөзі тек бөтен адамды емес, аралас-құралас болмай, алыстап кеткен жанды білдіреді. Ал «ұят» сөзі — қоғамдағы әдеп, тәрбиенің өлшемі. Яғни, көрісу арқылы адам өз сыйын көрсетеді, көріспеу арқылы салқындық танытады. Бұл жерде қазақы мінезге тән ізет пен қарым-қатынас мәдениеті көрінеді.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда да бұл мақал өз мәнін жоғалтқан жоқ. Мысалы, көптен бері хабарласпаған әріптесіңізді көшеде көрсеңіз, амандасып, жағдай сұрау — дұрыс әрекет. Әйтпесе, арада түсінбестік не суықтық пайда болуы мүмкін. Сондықтан мақал адамдарды қарым-қатынасты үзбеуге, ізетті болуға үндейді.