Ай көрмесең, туысың жат,
Жыл көрмесең, досың жат.

Негізгі мағынасы

Бір ай көрмесең, туысың да бөтендей болып кетеді, бір жыл көрмесең, досың да жат болады. Жақындық жиі араласу, хабарласу арқылы сақталады: адамдар бір-бірін көрмей, жағдайын білмей жүрсе, арадағы жылылық суиды. Мақал туыстық пен достықтың өзінен-өзі сақталмайтынын, оны ұдайы жаңғыртып отыру қажеттігін айтады. Ай мен жыл мұнда нақты мерзім емес, уақыттың созылуын білдіретін қатар сөздер. Негізгі ойы — көрмеген адам алыстайды.

Образдар мен теңеулер

Мақал екі қатар жолдан тұрады, әр жолда уақыт пен адам ауысады: ай — туыс, жыл — дос. «Жат» сөзі екі жолды да қорытады: туыс та, дос та ақыры бөтенге айналуы мүмкін. Көшпелі өмірде ауылдар бір-бірінен алыс қонған, жазда жайлауға, қыста қыстауға тарап кететін. Сол себепті туыстар мен достар бір-бірін арнайы іздеп барып, сәлем беріп, хабар алысып отырған. «Көрмесең» сөзінің қайталануы ойды бір өзекке байлайды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Туыстарына, достарына сирек хабарласатын адамға ескерту ретінде, не ұзақ уақыттан соң қауышқан адамдардың өзара өкпесі ретінде айтылады. Сарыны — ескерту, жеңіл өкпе. Шынымен алыста, қиын жағдайда жүріп, келуге мүмкіндігі болмаған адамға кінә ретінде айту әділетсіз. Мысалы, анасы ұлына: «Нағашыларыңа барып тұр, ай көрмесең, туысың жат, жыл көрмесең, досың жат», — дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Жылдар бойы хабарласпаған бала кезгі досы ауылға келгенде, екеуі не айтарын білмей тұрып қалды; кейін біреуі мақалды еске алып, күрсінді.
— Әжесі ағайындарды айына бір рет қонаққа шақыруды әдетке айналдырып, жастарға мақалды айтып, жиі араласуға үндеді.