«Ай көрмесе, ағайын жат, Жыл көрмесе, жекжат жат.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бір ай хабарласпаса туыс та жатсынып қалады, бір жыл көріспесе құда-жекжат та бөтенге айналады. Мақал жақындықтың өзінен-өзі сақталмайтынын айтады: қан туыстығы да, құдандалық та қатынассыз суып кетеді. Ағайынның арасы тығыз болғандықтан оның салқындауына бір ай да жетеді, ал құдалықпен келген жекжат онсыз да сирек кездеседі, бір жыл ішінде мүлде алыстап кетеді. Ойдың өзегі — бару-келу, сәлем беру, хал сұрау туыстықтың тамыры екені.
Образдар мен теңеулер
Ай мен жыл — уақыттың екі өлшемі, бірі қысқа, бірі ұзақ. Ағайын — бір атаның ұрпағы, жекжат — құдалық арқылы туыс болған жұрт: қайын жұрт, құдалар, бажалар. Көшпелі тұрмыста ауылдар бір-бірінен алыс қонатын, сондықтан бару-келу арнайы сапарды керек қылатын. Жат сөзі екі рет қайталанып, екі түрлі жақындықтың да бір нәтижеге әкелетінін көрсетеді. Екі жолдың құрылымы бірдей, сондықтан айтуға, жаттауға жеңіл.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Туыстарына ұзақ хабарласпаған адамға ескерту ретінде немесе бір-бірінен алыстап кеткен ағайынның жайын айтқанда қолданылады. Әзілмен де, өкпемен де айтылады. Мысалы: «Нағашыларыңа барғалы қашан? Ай көрмесе, ағайын жат деген, бір телефон соқ». Ауру не алыс жол сияқты шын себеппен бара алмаған адамды кінәлауға келмейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Әжесі қалада тұратын немересіне телефонда ауылға келмегеніне үш ай болғанын айтып, ағайын жат болып кетпесін дейді.
— Қыз ұзатқан соң бір жыл бойы құдаларымен араласпаған күйеуін әйелі мақалмен ескертеді.
— Айт күні туыстарын аралап жүрген әке балаларына неге әр үйге соғатынын осы сөзбен түсіндіреді.
Jyl kórmese, jekjat jat.