«Ер - егіз. Ер - елінде әз.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Екі қысқа жол бір ойды толықтырады: ер адам өз елімен егіз, бір-бірінен ажырамайды, ал құрмет пен қадірді де ол өз елінде табады. Әз — қадірлі, қасиетті, сыйлы деген мағына. Туған ортасында адамның кім екені, қандай іс тындырғаны белгілі, сондықтан оны сол жерде бағалайды; жат жерде ол көптің бірі ғана. Мақал елден жырақ кеткен, туған ортасын менсінбеген адамға ескерту ретінде де оқылады. Бірінші жол қысқарып жеткен сияқты, сондықтан оны ер мен елдің егіздей байланысы деп түсіну орынды.
Образдар мен теңеулер
Егіз — бір құрсақтан бірге туған, бірінсіз бірі жоқ екі бала; қазақ үшін бұл ең жақын туыстың бейнесі. Ерді елмен егіз деу — оны елден бөліп қарамау. Әз сөзі араб тіліндегі әзиз сөзімен түбірлес, қазақта қасиетті, сыйлы тұлғаға айтылады: Әз Жәнібек, Әз Тәуке деген хан аттары осыдан. Қысқа екі жол бірдей басталады («Ер — ...»), сондықтан мақал ұрандай естіледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Туған жерге оралып, елге қызмет етуді ойлаған адамды қолдағанда, не алысқа кетіп, ауылын ұмытқан адамға ескерткенде айтылады. Сөздің әуені — ақыл мен мақтаныш. Жат жерде тұрып жатқан адамды кемсіту үшін айту орынсыз: әркімнің өз жолы бар. Мысалы, ақсақал ауылға мектеп салдырған жігітті мақтап: «Ер — елінде әз, еңбегің өз ауылыңда көрінді», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Шетелде оқып оралған дәрігер аудандық ауруханаға жұмысқа тұрады; әкесі оған туған жерде еңбегінің бағаланатынын айтып, батасын береді.
— Ауыл тойында жұрт қаладан келген атақты әншіден гөрі өз ауылының бұрыннан белгілі домбырашысын көбірек құрметтейді; ақсақал соған қарап мақалды еске алады.
Er - elinde áz.