«Көпке қорлық жүрмейді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Көпшілікке қорлық жасау, оны ұзақ езгіде ұстау мүмкін емес, көпке зорлық жүрмейді дейді мақал. Жеке адамды қорлауға, басып-жаншуға болар, бірақ тұтас жұрт біріккен кезде кез келген зорлықшыға қарсы тұрады. Мақалда халықтың төзімінің шегі бар екені, ертелі-кеш әділдікті талап ететіні айтылады. Сонымен бірге бұл — қорлық көрген жұртқа үміт: бірліктерің болса, ешкім сендерді ұзақ қорлай алмайды.
Образдар мен теңеулер
«Қорлық» — кемсіту, басынушылық, ар-намысты таптау. «Жүрмейді» етістігі мұнда «өтпейді», «күші жоқ» деген мағынада: ақша жүрмейді, сөз жүрмейді дегендей. Мақал үш-ақ сөзден тұрып, заң сияқты нық айтылады. Көп мұнда жартас сияқты: оған соққан толқын кері қайтады. Қазақ тарихи жырларында да ел басына түскен қорлыққа көп болып көтерілу сарыны жиі кездеседі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мұны қатал басшыға, біреуді басынуға бейім адамға ескерту ретінде немесе қысым көрген ұжымды жұбатқанда айтады. Мысалы: «Ол бәрімізді қорқытып ұстаймын деп ойлайды, бірақ көпке қорлық жүрмейді». Интонациясы нық, сенімді. Тәртіп пен заңды бұзушыны ақтау үшін айтылса, мағынасы бұрмаланады.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл шаруаларының жерін тартып алмақ болған кәсіпкерге бүкіл ауыл бірігіп қарсы шыққанда, ақсақал мақалды айтады.
— Базардағы сатушылардан заңсыз ақша жинап жүрген адамға бәрі бірден наразылық білдіргенде, ол шегінеді.
— Мектептегі бұзақы бүкіл сыныпты қорқытпақ болғанда, оқушылар бірігіп мұғалімге айтады.