Қонағын сыйламаған
Не баласын ұрар,
Не үйін сыпырар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Қонақты құрметтемеген адам үй ішіндегі тәртіп пен адамгершілікке де салғырт қарайды деген ой айтылады. Мақалдың тура мағынасы бойынша, қонаққа ілтипат көрсетпеген үйде ашу мен бейберекет әрекет басым болуы мүмкін. Астарлы мағынасы — қонақжайлық қазақ үшін үлкен тәрбие өлшемі; адам өзгені сыйлай алмаса, өз баласына да дұрыс өнеге бере алмайды, үйін де берекелі ұстай алмайды.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «қонақ» — тек келген адам емес, елдің сыны, үйдің берекесін тексеретін өлшем. «Баласын ұрар» дегені — ашушаң, тәрбиесі кем адамның бейнесі. «Үйін сыпырар» — үйдің берекесіз, шашыраңқы күйін білдіретін ишара. Яғни сыртқы тәртіп пен ішкі мәдениет бір-бірімен тығыз байланысты екені көрінеді.
Қазіргі өмірде
Қазір де бұл мақал қонақ күту мәдениеті, отбасы тәрбиесі, үлкенге құрмет көрсету сияқты жағдайларда айтылады. Мысалы, бір үйде келген кісіні қабақ шытпай қарсы алып, дәм ұсынып, жылы сөз айту — сол отбасының мәдениетін танытады. Ал қонақты менсінбеген үйде ұрыс-керіс пен салқындық жиі орын алады. Сондықтан мақал адамдарды кеңпейіл, тәртіпті, сыйластыққа үйретеді.
Ne balasyn urar,
Ne úıin sypyrar.