Хан - қанау, тон - тонау.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал билікке ие болған адамның бәрі бірдей әділ бола бермейтінін, кейде хан-сұлтанның қара халықты қанауға бейім келетінін әшкерелейді. Тура мағынасында «хан» — ел басқарушы, ал «тонау» — күшпен тартып алу. Астарлы мағынасы: билік қолында бар адам заңды да, мүмкіндікті де өз пайдасына бұрып, жұрттың еңбегін жеп қоюы мүмкін. Сондықтан халық биліктің сыртқы сәніне емес, ішкі әділдігіне қарап бағалау керегін меңзейді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «хан» — тек нақты патша емес, жалпы үстемдік иесі, зорлық жүргізуші бейне. «Қанау» сөзі биліктің халыққа салмақ түсіріп, еңбегін соруының белгісі. Ал «тон» мен «тонау» дыбыстық жағынан ұқсас келіп, ойды өткір, есте қаларлық етеді. Мұнда сөз ойыны арқылы билік пен ұрлықтың, үстемдік пен озбырлықтың жақындығы әдейі көрсетілген.
Қазіргі өмірде
Бұл мақалды әділдік жоқ жерде, қызметі бар адам өз орнын жеке пайдасына жұмсаса, қолдануға болады. Мысалы, бір мекемеде басшы қызметкерлердің еңбегін бағаламай, бар табысты өзіне аударса, жұрт «Хан - қанау, тон - тонау» деп наразылық білдіруі мүмкін. Яғни мақал кез келген заманда зорлық пен әділетсіздікке сын ретінде айтылады.