Әкең өлсе өлсін, әкеңді көрген өлмесін.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы қатқыл көрінгенімен, астарында терең өмірлік ой жатыр: өз әкеңнен айырылсаң да, әкеңді көрген, яғни әкеңнің орнын басқан, саған қамқор болған адам аман болсын деген тілек бар. Мұнда жеке қайғыдан гөрі, үлкенді құрметтеу, жақсылықты ұмытпау, адамға жанашыр болу идеясы басым. Қазақ танымында әке — тек биологиялық әке емес, ел ағасы, ақылшы, қорған болатын тұлға.
Образдар мен теңеулер
«Әкең өлсе» — өзіңе ең жақын, ең қымбат адамнан айырылу қасіретін білдіреді. Ал «әкеңді көрген» тіркесі — әкеңмен замандас, оны білетін, оның жолын жалғастырған, немесе әкелік мейірім көрсеткен кісі деген ұғымда қолданылады. «Өлмесін» деуі — сол кісінің ұзақ жасап, артындағы жұртқа пайдасын тигізе беруін тілеген ниет.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал көбіне адамға әкелік қамқорлық жасаған, ақыл берген, қорған болған үлкен кісіні қадірлеу кезінде айтылады. Мысалы, әкесі жоқ балаға көрші қария үнемі бағыт-бағдар беріп, оқуына көмектессе, жұрт сол кісіге ризалығын осы мағынада білдіруі мүмкін. Мұнда басты ой — жақсының қадірін тірісінде білу.