Әке өлсе - мүлкі мұра,
Аға өлсе - жеңге мұра.
«Әке өлсе - мүлкі мұра, Аға өлсе - жеңге мұра.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ескі әмеңгерлік салтын сипаттайды. Әке қайтыс болса, оның мал-мүлкі ұрпағына мұра болып қалады. Ал аға өлсе, оның жесірі – жеңге әмеңгерлік жолымен қайын інісіне некеленіп, сол шаңырақта қалатын. Ол заманда бұл салттың өз есебі болды: жесір әйел мен жетім балалар панасыз қалмай, әулеттің қамқорлығында жүрді, шаңырақ пен мал-мүлік ыдырамады. Сонымен бірге бұл салтта әйелдің өз еркі аз ескерілетін, сондықтан оны бүгінгі көзқараспен ақтауға болмайды.
Образдар мен теңеулер
Мақал «мүлік» пен «жеңгені» бір қатарға қойып, оларды «мұра» деген бір сөзбен байланыстырады. Бұл – ескі қоғамда жесір әйелдің тағдыры оның өз ісі емес, бүкіл әулеттің ісі ретінде қаралғанын көрсететін айна. Екі жолдың құрылымы бірдей: әке мен аға – асыраушы, олар кеткенде артында қалғанға жақындары жауап береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін әмеңгерлік салты жоқ, неке тек екі адамның өз еркімен құрылады. Мақалды ата-бабамыздың тұрмысын түсіну үшін тарихи дерек ретінде білген жөн. Одан алуға болатын орынды ой – жақын адамы өмірден өткен отбасын жалғыз қалдырмау. Мысалы, інісі ағасының балаларын оқытып, жеңгесіне қолынан келгенше көмектессе, бұл – туыстықтың нағыз көрінісі.
Aǵa ólse - jeńge mura.