Інінің реті - тас қару,
Ағаның жолы - басқару.

Негізгі мағынасы

Інінің ісіне тастай берік білек күші, ал ағаның жолына басқару, бас болу жарасады. Мақал ағайындылардың арасындағы міндеттің бөлінуін айтады: жас, қуатты іні ауыр жұмысқа жегіледі, тәжірибелі аға істі бағыттайды, кеңес береді, жұрттың алдында жауап береді. «Тас қару» тіркесі «тастай қатты күш, қайрат» деген мағынада: інінің таянышы — білегі. Бұл бөліністе кемсіту жоқ: біреу ойлап, біреу істегенде іс оңалады. Ағаға да ескерту бар: оның үлесі — жауапкершілік, бос әмір емес.

Образдар мен теңеулер

«Қару» сөзінің бір мағынасы — қол күші, білектің қуаты: «қарулы жігіт», «білек қаруы». «Тас қару» — тастай берік, қайраты мол күш. «Рет» — мұнда лайық іс, орын: кімге не жарасады. «Жол» — үлес, міндет. Мақал ұйқасқа құрылған: «тас қару — басқару», екі жолдың соңы дыбыстас. Сыртқы ұқсастық екі түрлі мазмұнды қатар қояды: бірінде білек, бірінде бас. «Білекті бірді жығады, білімді мыңды жығады» деген түсінік те осыған жақын.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Ағайын арасында, ауыл шаруасында жұмыс бөліскенде айтылады: кішісіне ауыр жұмыс, үлкеніне басшылық. Әзіл аралас та, байыпты кеңес ретінде де қолданылады. Іні есейіп, ақылы толғанда да оны тек жұмыс күшіне санау үшін айтса, ренжітуі мүмкін. Мысалы: «Інілер, кірпіш тасыңдар, ағаларың құрылысты басқарады — інінің реті тас қару, ағаның жолы басқару».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда қыстау салып жатқанда ағасы өлшеп-пішіп, інілері тас пен саз тасып жүрді; атасы оларды мақтап, мақалды айтты.
— Шопан отарын бөлгенде үлкен ұлына малдың есебін, кіші ұлына түнгі күзетті тапсырды.