«Ақылды дос аздырмайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақылды дос сені жаман жолға түсірмейді, адастырмайды, азғындатпайды. Ол қателескеніңді көрсе, ескертеді, жаман іске итермелемейді, керісінше, дұрыс шешім табуға көмектеседі. Мақал дос таңдауда ақылдың маңызын айтады: көңілді, қызық дос көп болуы мүмкін, бірақ сені өсіретін, түзейтін — ақылды дос. Аздыру тек жаман әдетке үйрету емес, адамның абыройын түсіру, дәулетін шашу да болуы мүмкін; ақылды дос осының бәрінен сақтайды.
Образдар мен теңеулер
«Аздыру» — «азу» етістігінен: азу — жаман жолға түсу, азғындау; аздыру — біреуді сол күйге жеткізу. Бұл етістік қазақ тілінде ауыр сөз, ол адамның рухани құлдырауын білдіреді. Мақал бар болғаны үш сөзден тұрады, оның бүкіл салмағы осы етістікте. «Ақылды» сөзі «аздыру» дегенге қарсы қойылған: ақыл — тура жол, азу — адасу. Бейнесіз, қысқа сөйлем өсиет, ереже сияқты айтылады және оңай жатталады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ата-ана баласының досын мақтағанда немесе баласын ақылды, байсалды баламен достасуға шақырғанда айтады. Сондай-ақ біреу досының кеңесімен қате қадамнан сақталғанда, оған алғыс ретінде айтылады. Үні жылы, сенімді. Мысалы: «Ерланмен дос болғаның жақсы болды, ақылды дос аздырмайды».
Қолданылу жағдаяттары
— Жігіттер оңай ақша табу үшін күмәнді іске кіріспек болғанда, бірін досы тоқтатады; кейін әкесі бұл туралы естіп, мақалды айтады.
— Сабақтан қашып, ойынға кетпек болған баланы досы көндіріп, бірге үй тапсырмасын орындағанда, мұғалім мақалды айтады.