«Досым дос, есебім дұрыс.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Досым — досым, оған құрметім бөлек, бірақ есеп-қисап дұрыс болуы керек: алыс-беріс, қарыз, ортақ іс ашық, әділ жүргізіледі. Мақал достық пен ақшаны араластырмауға шақырады. Көп жағдайда достар арасындағы реніш дәл осы есептің шатасуынан басталады: біреу қарыз алып, қайтаруды ұмытады, біреу ортақ істің пайдасын теңдей бөлмейді. Есебі түзу достық ұзаққа барады. Мақал досқа сенбеушілік емес, керісінше, достықты қорғаудың жолы ретінде айтылады.
Образдар мен теңеулер
Мақалда бейне емес, қысқа тұжырым бар: екі бөлік қатар тұрып, өмірдің екі түрлі саласын ажыратады. «Досым дос» — жүрек, сезім, сенім; «есебім дұрыс» — сан, мүлік, әділдік. «Есеп» сөзі қазақ тұрмысында тек ақшаны емес, мал санын, алыс-берісті, қарыз бен парызды да қамтиды. Екі бөліктің соңғы сөздері — «дос» пен «дұрыс» — дыбысталуы жағынан ұқсас, бұл мақалды есте сақтауды жеңілдетеді. Ұқсас ой «Есепті дос айырылмас» мақалында да бар.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ортақ іс бастағанда, қарыз бергенде немесе алғанда айтады: досыңмен де шартты ашық келіс. Әдетте оны ақшаны санап, қолхат жазып жатқанда, досының ыңғайсызданғанын байқап, жылы әзілмен айтады. Досқа сенбеу, күдіктену болып естілмес үшін үні жұмсақ болғаны абзал. Мысалы: «Қарызды мерзімімен қайтарамын, досым дос, есебім дұрыс».
Қолданылу жағдаяттары
— Базарда екі дос бірге көкөніс сатып, кешке түскен пайданы бөлгенде, бірі ақшаны санап, мақалды күле айтады.
— Көршісінен шөп шабатын техникасын алып тұрған шаруа оны жанармайын толтырып қайтарып, мақалды айтады.