Ерегескен ел болмайды,
Есептескен дос болмайды.

Негізгі мағынасы

Бір-біріне қасарысып, ерегесіп жүрген жұрт ел болып ұйыса алмайды, бергенін санап, есептесіп отыратын адамдар дос бола алмайды. Мақал екі түрлі байланысты қатар қояды: елдің бірлігін қырсықтық бұзады, достықты ұсақ есепшілдік құртады. Ел болу үшін кешірімді, ымыраға келе білетін, дос болу үшін бергенін ұмытып, алғанын есте сақтайтын мінез қажет. Бұл ереже әр отбасына, әр ауылға да қатысты.

Образдар мен теңеулер

Ерегесу — жай таласу емес, қырсығып, бір-біріне қасақана қарсы тұру; ерегесте ақыл емес, намыс шабады. Есептесу — бергенін тізіп, алғанын салыстыру, кім кімге қарыз екенін санау. «Ерегескен» мен «есептескен» бір дыбыстан басталып, бірдей жұрнақпен аяқталады, сондықтан екі жол бір-біріне айнадай. Бір құбылыс үлкен ауқымда — елде, екіншісі жеке адамдар арасында — достықта көрсетіледі: кішіден үлкенге дейін бір заң.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды ағайын-туыс, көрші не дос арасында ұсақ дау басталғанда, татуластыру мақсатында айтады. Сарыны салмақты, ақыл. Ортақ қаржы жөнінде анық келісу қажет жағдайда мақалды «есепті керек етпеу» деп түсіну қате: мақал ұсақ есепшілдік пен сенімсіздікті айыптайды. Мысалы: «Былтырғы бір қап ұнды әлі есіңе аласың ба? Есептескен дос болмайды».

Қолданылу жағдаяттары

— Екі ауыл жайылым үшін жыл сайын дауласа бергенде, ақсақалдар жиналып, мақалдың бірінші жолымен сөз бастады.
— Ас үйде екі апалы-сіңлі кім көп ыдыс жуғанын санап таласқанда, әжесі мақалдың екінші жолын айтып тоқтатты.