Ел даусыз болмас,
Ер жаусыз болмас.
«Ел даусыз болмас, Ер жаусыз болмас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ел ішінде дау-дамай, талас-тартыс болмай тұрмайды, ал ер азаматтың жауы, дұшпаны, күндесі болмай қоймайды. Мақал мұны өмірдің заңдылығы ретінде айтады: көп адам бір жерде тұрса, мүддесі қақтығысады; ал ісі көзге түскен, беделі бар адамға міндетті түрде біреу қарсы шығады. Дау мен жаудың болуы таңданатын не үрейленетін нәрсе емес. Мұнда сабыр бар: дау болса шешіледі, жау болса ер оған дайын.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың екі жолы бір-ақ дыбыспен ажырайтын жұп сөздермен құрылған: ел мен ер, дау мен жау. Дау — ескі қазақ қоғамында жер, жесір, құн, мал үшін болатын талас; оны билер шешкен. Жау — сырттан келетін немесе іштегі дұшпан. Екі жолдағы «-сыз болмас» құрылымы бір заңдылықты екі деңгейде қайталайды: көпшілік пен жеке адам. Даусыз бен жаусыз ұйқасы ойды есте сақтауға жеңілдетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне біреу дауға, жанжалға тап болып абдырап қалғанда, оны жұбату үшін айтады: бұл бәрінің басында болатын нәрсе. Жетістікке жеткен адамға күндестік пен қарсылыққа дайын болуды ескерткенде де қолданылады. Интонациясы — сабырлы ақыл, жұбату. Дауды әдейі қоздыру, жау іздеу үшін сылтау ретінде айту орынсыз. Мысалы: «Жер үшін көршілер таласады, бұл бір сенің ғана басыңда емес. Ел даусыз болмас, ер жаусыз болмас».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл әкімі болып сайланған жігітке алғашқы айдан-ақ шағым түсе бастағанда, әкесі оны ел даусыз болмас, ер жаусыз болмас деп сабырға шақырады.
— Шағын дүкен ашқан әйел туралы көрші сатушылар өсек тарата бастағанда, күйеуі оған бұл табысты адамның басына түсетін нәрсе екенін айтады.
Er jaýsyz bolmas.