Ердің аты көлдей, өзі шөлдей.
«Ердің аты көлдей, өзі шөлдей.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Біреудің аты-даңқы көлдей кең жайылған, бәрі оны естіген, ал өзімен жүздескенде ішінде түк жоқ, шөлдей құрғақ болып шығады. Мақал аты бар да заты жоқ адамды, атағы ісінен асып кеткен жағдайды сипаттайды: даңққа емес, адамның өзіне, ісіне қарауды ескертеді. Кейде басқаша да түсінеді: ердің аты елге кең тараған, ал өзі шөлдеген жолаушыдай қарапайым, қанағатшыл ғұмыр кешеді. Бірақ көбіне мақал атақ пен шындықтың алшақтығына айтылады.
Образдар мен теңеулер
Көл — далада су мен шөптің, молшылықтың белгісі; оның аты алыстан белгілі, малшы да, жолаушы да соған бет алады. Шөл — сусыз, нәрсіз жер; оған жеткен адамның үміті алданғандай болады. Теңеу осы көңіл қалуын береді: атақты естіп келген жұрт көлдің орнына шөлге тап болады. «Көлдей — шөлдей» ұйқасы мен бір дыбыспен ғана ажыраған сөздер қарама-қайшылықты айқын көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Атағына сеніп барып, қолынан ештеңе келмейтін маманға, даңқы зор, ісі шамалы адамға таңырқап не кекетіп айтады. Әуені — әжуа немесе көңіл қалуы. Шын еңбегімен танылған адамға айту — жала. Мысалы: «Атақты шебер деп үйімді жөндетіп едім, ердің аты көлдей, өзі шөлдей екен — төбе әлі ағады».
Қолданылу жағдаяттары
— Базарда «ең жақсы қымыз осында» деген жарнамаға еріп барған әйел ашып кеткен қымыз сатып алып, үйге келіп мақалды айтады.
— Ауылға атақты емші келді деп жұрт жиналады, бірақ ол ешкімге көмектесе алмай кетеді; ақсақалдар күліп, мақалды айтады.