Ер сасқанда белгілі,
Ат шапқанда белгілі.

Негізгі мағынасы

Ер азаматтың шын болмысы абыржыған, сасқан сәтте, яғни күтпеген қатер не қиындық төнгенде көрінеді; аттың шын қасиеті шапқанда, бәйгеде танылады. Тыныш күні бәрі де байсалды, бәрі де мықты көрінеді, ал кенет іс туғанда біреу сабыр сақтап, жол табады, біреу сасып, абдырап қалады. Мақал адамға тыныш кездегі сөзіне қарап емес, сынақ сәтіндегі ісіне қарап баға беруге үйретеді.

Образдар мен теңеулер

Мақал адам мен жылқыны қатар қояды, қазақ үшін бұл таныс салыстыру: жүйрік аттың қасиеті жайылымда тұрғанда емес, бәйгеде, ұзақ шабыста ашылады. Сол сияқты ер де қатерде сыналады. Сасу — абдырау, не істерін білмей қалу; «ер сасқанда» — адам сасатындай қиын сәт туғанда. Екі жол бірдей «белгілі» сөзімен аяқталып, нық ырғақ береді. Ат шабысы мен адамның мінезі бір өлшеммен өлшенеді: екеуі де жүктеме түскенде ғана анықталады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреуді сынақ сәтінде көрмей, асығыс баға бергенде ескерту ретінде немесе қиын сәтте өзін жақсы көрсеткен адамды мақтағанда айтады. Мысалы, жолда кенет түтіндеген автобустан жолаушыларды сабырмен шығарған жүргізуші туралы: «Ер сасқанда белгілі деген осы». Интонациясы көбіне байыпты. Біреу кенет абдырап қалса, оны мазақтау үшін айту орынсыз: мәселе — одан кейін не істейтінінде.

Қолданылу жағдаяттары

— Тойда кенет жарық сөніп, жұрт абыржығанда, бір жас жігіт телефонының шамын жағып, қарияларды есікке дейін шығарады; ақсақал: «Ер сасқанда белгілі», — дейді.
— Бәйгеде ең көп сөз болған тұлпар соңғы айналымда қалып қойып, ешкім елемеген қара бесті алға шығып кетеді.