Ер қолында мал тұрмайды,
Елек ішінде су тұрмайды.
«Ер қолында мал тұрмайды, Елек ішінде су тұрмайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақалдың тура мағынасы: ердің қолында мал ұзақ тұрмайды, дәл електің ішінде су тұрмағаны сияқты. Мұндағы «ер» — жомарт, қолы ашық, елге қамқор азамат. Ондай адам дүниені жинап, сандыққа салып отырмайды: қонақ күтеді, мұқтажға береді, ағайынға жәрдемдеседі, қажет кезде елі үшін бар малын да аямайды. Сондықтан оның қолындағы байлық көп тұрақтамайды, бірақ бұл — кемшілік емес, жомарттықтың белгісі. Кейде мақал сынмен де айтылады: ақшаны ұстай алмайтын, қолына түскенін бірден шашып жіберетін адамға да «елек ішінде су тұрмайды» дейді. Алайда негізгі мағынасы — ер адамның дүниеге байланып қалмайтыны.
Образдар мен теңеулер
«Мал» — көшпелі қазақ үшін байлықтың, дүниенің жалпы атауы. «Елек» — ұн електейтін, түбі сирек торлы құрал; оған құйған су бірден ағып кетеді. Осы теңеу арқылы халық ердің дүниеге көзқарасын көрсетеді: байлық оның қолынан тоқтамай өтіп, басқаларға игілік болып тарайды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін бұл мақал қолы ашық, қайырымды адамды сипаттағанда айтылады. Мысалы, кәсіпкер табысының бір бөлігін ауылдағы мектепке, науқас жандарға беріп отырса, жұрт оны «ер қолында мал тұрмайды» деп мақтайды. Сонымен бірге мақал жомарттық пен ысырапты ажырата білуді де ескертеді: беру — игі іске жұмсау, ал шашу — жай жоғалту.
Elek ishinde sý turmaıdy.