Ердің малы елде, еріккенде қолда.
«Ердің малы елде, еріккенде қолда.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ер азамат малын қорасына қамап, жалғыз өзі ұстамайды: біреуге сауын беріп, біреуге көлік мінгізіп, мұқтажға көмектесіп, малын ел ішіне таратады. Сырттай қарағанда оның дәулеті шашылып кеткендей, бірақ ол жоғалмайды: ер қаласа, керек кезде ел оны қайтарып, қолына жеткізеді. Мақал жомарт адамның байлығы елдің сеніміне, жақсылыққа қайтарылатын қарызға айналатынын айтады. Елге жақсылық жасаған кісінің несібесі ел ішінде сақтаулы тұрады.
Образдар мен теңеулер
Көшпелі тұрмыста мал байлықтың өзі болған. Ауқатты кісі кедей ағайынға сауын сиыр не бие уақытша беріп, сүтін ішкізген, малын бағуға беріп, түлігін ел ішінде өсірген. Мұндай мал иесінің қорасында тұрмаса да, кімде жүргенін бүкіл ел біледі. «Елде — қолда» деген қарсылық мақалдың өзегі: малдың орны алыс болғанымен, иесіне жақын. «Еріккенде» сөзі бұл жерде қажет болғанда, тіпті жай қалағанда дегенді аңғартатын сияқты.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жомарт, қолы ашық адамды мақтағанда немесе байлығын тек өзіне жиған кісіге ескерту ретінде айтады. Үні — салмақты, құрмет аралас. Мысалы, ағайынға көп көмектескен кәсіпкер туралы: «Ердің малы елде, еріккенде қолда, оның жақсылығы өзіне қайтады». Біреудің ақысын жеп, мен елге бердім деп ақталу үшін пайдаланылмайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Малы жұттан қырылған шаруаға бұрын өзі сауын беріп көмектескен көршілері бір-бір қозыдан әкеліп, қорасын қайта толтырады. Ақсақал осы мақалды айтады.
— Бұрын бәріне қол ұшын берген ағаның ұлын үйлендіру тойының шығынын ағайын бөліп көтереді. Той басқарушы мақалды еске алады.