Ер қартайса, қазаншыл болады,
Бүркіт қартайса, тышқаншыл болады.

Негізгі мағынасы

Қартайған ер үйден алыстамай, қазан басын, ас-суды ойлайтын болады; қартайған бүркіт түлкі, қасқыр алуды қойып, тышқан аулайды. Мақал жас ұлғайған сайын адамның мақсаты тарылып, ұсақталатынын, күш-қуат кеткен соң бұрынғы өрісі де кішірейетінін айтады. Мұнда сын да, мұң да бар: бұрын жорыққа шапқан ер енді тамақ талғайды. Мақал қарттықты мазақ етпейді, табиғат заңын мойындап, сәл күрсінумен айтылады. Одан жастықтың, күш-қуат барда істелер істің қадірін біл деген ой да туады.

Образдар мен теңеулер

Бүркіт — қазақ саятшылығының ең қадірлі құсы, ол түлкі, қарсақ, тіпті қасқыр алады. Қартайған бүркіттің қанаты әлсіреп, ірі аңға шамасы келмейді, ендігі олжасы — тышқан. «Қазаншыл» сөзі «тышқаншыл» сөзімен ұйқасады: -шыл жұрнағы бір нәрсеге құмарлықты білдіреді. Қазан — ошақтағы тамақ, үйдің жылуы. Ер мен бүркіттің қатар қойылуы кездейсоқ емес: қазақ батырды жиі қыранға теңейді, ендеше екеуінің қартаюы да ұқсас.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды жасы ұлғайған адамның мінезі өзгергенде, әсіресе ас-суға, жайлылыққа көбірек көңіл бөле бастағанда, көбіне әзілмен айтады. Қарттар өзін-өзі келемеждеп те айтады. Мысалы, бұрын саятқа шығатын ата енді күнде бауырсақ сұрағанда, өзі күліп: «Ер қартайса, қазаншыл болады», — дейді. Қарт адамды бетіне мазақ етіп айту әдепсіздік болып саналады.

Қолданылу жағдаяттары

— Қарт саятшы бүркітін жас аңшыға береді. Бүркіттің енді тек тышқан алатынын айтып, мақалды толық айтады.
— Зейнетке шыққан ата балаларынан күнде «Бүгін не пісіресіңдер?» деп сұрайды. Немересі күліп, мақалдың бірінші жолын айтады, атасы да қосыла күледі.