Бақ келерінде,
Ер ентелей басып асығады.
Бақ кетерінде,
Ер маң-маң басып масығады.
«Бақ келерінде, Ер ентелей басып асығады. Бақ кетерінде, Ер …» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бақ келер шақта ер адам алға ұмтылып, асыға басады; бақ кетер шақта асықпай, маң-маң басып, мастанып жүреді. Мақал адамның жүрісі мен мінезінен оның бағының бағытын танытады. Ісі алға басып келе жатқан адам қимылшыл, мақсатқа ұмтылып тұрады. Ал бағы тайғалы тұрған адам керісінше жайбарақаттанып, бұрынғы табысына мастанып, ештеңеге асықпай қалады. Мақалдың өзегі: бақ жігер мен ұмтылысқа ереді, тоқмейілсу мен тәкаппарлық оны қуып жібереді.
Образдар мен теңеулер
Ентелеу — алға қарай ентігіп, ұмтылып, асыға басу; маң-маң басу — түйе сияқты асықпай, ауыр, салмақты басу. Екі жүріс бірін-бірі айнадай қарсы көрсетеді. Масығу — сөздіктерде «мардамсу, мастану, кердеңдеу» деп түсіндіріледі: бақтан мас болған адамның күйі. «Асығады — масығады» ұйқасы екі бөліктің аяғын байлап, мағыналық қарсылықты дыбыспен де бекітеді. Ер — мұнда жалпы азамат; мақал бақты адамның қадамынан танитын халықтық байқаудан туған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Табысқа жетіп, кенет жайбарақаттанып кеткен адамға ескерту ретінде айтылады, кейде жастарға ұмтылыстың қадірін түсіндіру үшін де қолданылады. Мысалы, бір жеңістен кейін жаттығуды тастап, мақтанып жүрген спортшыға бапкері: «Бақ кетерінде ер маң-маң басып масығады, абай бол», — дейді. Шаршап, ауырып, баяу жүрген адамға тура айтылса, сөз орынсыз: мақал жүріс туралы емес, мінез туралы.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда жаңа ашқан шеберханасы жақсы жүріп, таң атпай тұратын жігітті көрген қарт мақалдың бірінші жартысын айтып, оған сәт тіледі.
— Отбасында кәсібі өскен ағасы енді жұмысқа түсте ғана баратын болғанда, інісі оған мақалды еске салды.
— Мектепте үздік оқушы бірінші тоқсаннан кейін сабаққа немқұрайлы қарай бастағанда, сынып жетекшісі оған мақалды айтты.
Er enteleı basyp asyǵady.
Baq keterinde,
Er mań-mań basyp masyǵady.