Ер басына күн туса,
Долданар да, тасынар.
Жауын жеңсе жарқырап,
Жауған күндей ашылар.

Негізгі мағынасы

Ердің басына қиын күн туса, ол қамығып қалмайды: ашуланып, бойындағы күш тасқындай ағытылады. Ал жауын жеңген соң оның қабағы жадырап, жаңбырдан кейін ашылған аспандай жарқырап шыға келеді. Мақал батырдың мінезін суреттейді: қауіп төнгенде оның ашуы мен қайраты оянады, жеңістен кейін ол кек сақтамай, кеңпейіл бола қалады. Бұл ашу соқыр ыза емес, ел мен жерді қорғауға жұмсалатын күш. Бір адамның бойында дауыл мен ашық аспан қатар өмір сүреді.

Образдар мен теңеулер

Басына күн туу — басына қиын күн түсу, тар заман келу. Долдану — құтыру, ашуға булығу; тасыну — өзен тасығандай арнасынан асу, бойдағы күштің лықсып шығуы. Екінші жартысында табиғат бейнесі алынған: жауған күндей ашылар — жаңбыр жауып болған соң бұлт сейіліп, күн жарқырайтын сәт. Сөйтіп ердің көңіл күйі ауа райымен салыстырылады: алдымен нөсер, соңынан ашық аспан. Тасынар мен ашылар ұйқасы, жауын мен жауған сөздерінің дыбыстастығы мақалды жыр ырғағына жақындатады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне ерлік жайында, батырлар жырын не тарихи тұлғаны әңгімелегенде айтады. Күнделікті өмірде қиын сәтте бар күшін салып, жеңістен кейін жайдары, кешірімді болған адамды мақтағанда қолданылады. Ашуланшақ кісіні ақтау үшін айту орынсыз: мақалдағы ашу жауға қарсы, туған-туысқа емес. Интонациясы — мадақ, сүйсіну. Мысалы: «Жеңіліп бара жатқанда ызаланып, соңғы айналымда бәрін басып озды да, мәреде күліп тұр. Ер басына күн туса, долданар да, тасынар деген осы».

Қолданылу жағдаяттары

— Әдебиет сабағында мұғалім батырлар жырынан үзінді оқып, шайқас алдындағы ашу мен жеңістен кейінгі жайдарылықты осы мақалмен түсіндіреді.
— Ауылдың күрескері белдесуде ұтылып бара жатып, соңғы сәтте қарсыласын жығып, кілемнен күліп түскенде, көрермен ақсақал осы жолдарды айтады.