Ат басына күн туды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — аттың басына ауыр күн туды, яғни жылқыға қиын жағдай келді деген сөз. Астарлы мағынасы — адамға не елге сын сағаты туды, тар кезең, ауыртпалық, қауіп-қатер кезі келді дегенді білдіреді. Мұндай сәтте сабыр сақтап, ақылмен әрекет ету керек, өйткені қиындықта адамның да, қауымның да шын беті ашылады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ат» — тек мал емес, қазақ тіршілігіндегі серік, күш пен тіршіліктің белгісі. «Басына күн туды» деген тіркес ауыртпалықтың кенеттен келгенін, жағдайдың күрделенгенін бейнелейді. Яғни бір ғана аттың күйі арқылы бүкіл бір кезеңнің қиыншылығы әсерлі түрде жеткізіледі. Қазақ танымында аттың жай-күйі елдің де халін танытатын ишара ретінде қабылданады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де емтихан, жұмыс, отбасы немесе қоғам алдындағы қиын шақтарға байланысты айтылады. Мысалы, кәсіпкердің ісі тоқтап, қарыз көбейсе, «ат басына күн туды» деп, жағдайдың өте қиын екенін білдіруге болады. Мұндайда мақал адамды сасқалақтамай, шыдамдылық пен жауапкершілікке шақырады.