«Батырдың басы екеу болмайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Батырдың да басы біреу, яғни оның да жаны жалғыз, ол да өлмейтін емес. Мақал батылдық адамды ажалдан құтқармайтынын, ер де бір-ақ рет өмір сүретінін еске салады. Негізгі ойы — сақтық: басыңды орынсыз қатерге тікпе, батыр да пенде, одан мүмкін еместі талап етпе. Кейде мақал керісінше жігер беру үшін айтылады: бас біреу, ажал да біреу, ендеше одан қорқып, қолды қусырып отырудың мәні жоқ. Екі оқылымның да түбінде бір шындық бар: өмір біреу, оны неге жұмсайтыныңды ойла.
Образдар мен теңеулер
Бас — қазақ тілінде өмірдің, жанның бейнесі: «басын тікті», «басын қатерге салды», «бас аман болса» дейді. Екі бас, көп бас — ертегідегі дәудің, жалмауыздың ғана сипаты, адамда ондай жоқ. Мақал осы қарапайым шындықты еске салады: батыр қанша айбынды болса да, ертегі кейіпкері емес. «Батыр» мен «бас» сөздерінің бас дыбыстары үндесіп, қысқа сөйлем кесімді үкім сияқты естіледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды тым тәуекелшіл адамға ескерту ретінде, не бір кісіден тым көп күткендерге жауап ретінде айтады. Мысалы, бір жігітке бүкіл ауылдың шаруасы жүктелгенде, анасы: «Батырдың басы екеу болмайды, балам да бір кісі ғой», — дейді. Кейде жүрексінген адамды жігерлендіру үшін, бір басым бар, қорқатын не бар деген мәнде де айтылады.
Қолданылу жағдаяттары
— Өрт сөндіруші жас жігіт жанып жатқан үйге қорғаныш киімсіз кірмек болады. Тәжірибелі әріптесі оны тоқтатып, мақалды айтады.
— Ауылдағы жалғыз малдәрігерге үш ауылдың малы тапсырылады. Жұбайы мақалды айтып, оған көмекші сұрауға кеңес береді.