Тістем нанның қадірін,
Тарыққанда білерсің.
Анық достың қадірін,
Зарыққанда білерсің.

Негізгі мағынасы

Бір тістем нанның қадірін тоқ кезде білмейсің, тарығып, азық таусылғанда ғана ұғасың. Шын достың да бағасы күнделікті тыныш өмірде байқалмайды, зарығып, қиналып, жалғыз қалғанда ғана анық сезіледі. Мақал қарапайым тұрмыстық тәжірибені рухани ойға ауыстырады: адам бар нәрсесін жоғалтқанда немесе мұқтаж болғанда ғана оны бағалайды. Астарында досты уақытында бағалау, нанды ысырап етпеу туралы жанама ескерту бар.

Образдар мен теңеулер

Тістем — бір рет тістеп алатын үзім, ең аз мөлшер. Нан қазақ ұғымында қасиетті: оны аяққа баспайды, тастамайды, ысырап етпейді. Тарығу — жоқшылыққа, мұқтаждыққа ұшырау; зарығу — сарылып күту, қатты қиналу, сағыну. Мақал төрт жолдан тұратын өлең тәрізді: «қадірін — білерсің» құрылымы екі рет қайталанып, «тарыққанда — зарыққанда» ұйқасы мұң мен ойды бірге береді. Нан мен достың қатар қойылуы досты өмір сүру үшін қажет нәрсеге теңейді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды жоқшылықты көрген үлкендер жастарға нанның, достың қадірін ұғындыру үшін айтады. Сарыны салмақты, кейде мұңды естелік. Қиын кезде қол ұшын берген досқа алғыс айтқанда да естіледі. Тоқшылықта өскен баланы ұялту үшін емес, түсіндіру үшін айтылады. Мысалы: «Ауырған кезде бірінші келген сол болды. Анық достың қадірін зарыққанда білерсің».

Қолданылу жағдаяттары

— Ас үйде қалған нанды қоқысқа тастамақ болған немересіне әжесі соғыстан кейінгі жылдарды айтып, мақалды оқыды.
— Жолда көлігі сынып, түнде далада қалған жігітке ауылдағы ескі досы жетіп келгенде, ол мақалдың екінші бөлігін айтты.