Долы кісі бұтына сиеді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ашуланшақ, ызақор адамның өз мінезінің кесірінен абыройсыз күйге түсетінін білдіреді. Тура мағынасында «долы кісі» — сабырсыз, буырқанған адам, ал «бұтына сиеді» — өзін-өзі ұстай алмай, ұятқа қалатын, орынсыз әрекет жасайтын бейнелі сөз. Астарлы мағынасы: ашу адамды ақылдан айырып, өзіне де, өзгеге де зиян келтіреді. Сондықтан кісі ең алдымен сабыр сақтап, ашуын тізгіндей білуі керек.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «долы кісі» — мінезі қатты, тілі де, ісі де шектен шығатын адамды танытатын образ. «Бұтына сиеді» тіркесі тура физиологиялық әрекеттен гөрі, адамның есі кетіп, өзін төмендететін күйін әжуа, мысқыл арқылы көрсетеді. Мұнда халық ашудың адамды күлкілі де аянышты жағдайға жеткізетінін өте өткір бейнемен жеткізген.
Қазіргі өмірде
Бүгінде бұл мақал ашуын тежей алмайтын адамға ескерту ретінде қолданылады. Мысалы, жұмыс орнында біреу ренжіп, әріптестеріне айқайлап, кейін өзі ұялып қалса, жұрт «ашу деген осы, долы кісі бұтына сиеді» деп айтуы мүмкін. Яғни кез келген жағдайда сабыр мен өзін-өзі бақылау маңызды екені еске салынады.