Біріктіріп айтса, бидікі жөн,
Құрастырып айтса, құлдікі жөн.

Негізгі мағынасы

Сөзді жинақтап, екі жақты біріктіретіндей етіп айту керек болса, бидің айтқаны жөн: ол дауды түйіндеп, ортақ шешімге келтіреді. Ал істің ұсақ-түйегін бір-бірлеп құрастырып, болған жайды тәптіштеп айту керек болса, құлдың, яғни сол істі өз қолымен атқарған, көзімен көрген қарапайым адамның сөзі жөн. Мақал әр адамның өз білетін саласы барын айтады: жалпы түйін — данада, нақты дерек — істің ішінде жүрген адамда. Мақалдың мағынасы толық айқын емес, оны басқаша түсінетіндер де бар.

Образдар мен теңеулер

«Біріктіріп айту» — сөзді түйіндеу, бөлек пікірлерді бір арнаға тоғыстыру; бидің басты өнері дәл осы — татуластыру, жинақтау. «Құрастырып айту» — бөлшектерді бір-біріне қиыстырып, жайды бастан-аяқ баяндау; бұл шаруаның ішінде жүрген адамның ісі. Құл — дәстүрлі қоғамда тәуелді, қара жұмыс атқарған адам: ол мал баққан, үй тіккен, жүк артқан, сондықтан тұрмыстың майда жайын жақсы білген. «Біріктіріп — құрастырып», «бидікі — құлдікі» жұптары қатар тұрып, екеуіне өз орнын береді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал жалпы шешім мен нақты іс арасындағы айырмашылықты айтқанда, әр адамның өз білетін ісіне құрметпен қарауға шақырғанда қолданылады. Мысалы, ауылда мешіт салу туралы жиында ақсақалдар жалпы шешімді қабылдап, қай жерге қандай кірпіш керегін ұстаның өзінен сұрағанда, біреу: «Біріктіріп айтса, бидікі жөн, құрастырып айтса, құлдікі жөн», — дейді. Қарапайым еңбек адамын кемсіту үшін айтылмайды.

Қолданылу жағдаяттары

— Отбасы жаңа үйдің жобасын талқылағанда, әкесі жалпы шешімді айтып, есік-терезенің өлшемін ағаш ұстасының өзіне қалдырды. Атасы мақалды айтып, риза болды.
— Жол апатынан кейін полиция жалпы қорытынды жасады, бірақ оқиғаны бастан-аяқ құрастырып айтып берген — көзімен көрген жүргізуші. Тергеуші осы мақалды еске алды.