Әдепсіз бала - аяққа басылған шала.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Әдепсіз бала — тәрбиесіз, үлкенді сыйламайтын, өз-өзін ұстай алмайтын бала. Мұндай бала өмірде де, ортада да қадірсіз болады, өйткені әдепсіздік адамның көркін кетіріп, айналасына ауыр тиеді. «Аяққа басылған шала» дегені — лапылдап жанбай, тек бықсып жатқан көмірдің қалдығы сияқты пайдасы жоқ, көзге түспей, аяқ астында тапталатын зат. Яғни әдепсіз баланың қадірсіздігін, жұртқа сүйкімсіз болатынын астарлап көрсетеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «шала» — толық жанбаған, жылуы аз, пайдасы кем нәрсенің бейнесі. Ал «аяққа басылған» деген тіркес оның тіпті елеусіз, қадірсіз күйін күшейтеді. Халық баланың тәрбиесін оттың жануына ұқсатқан: тәрбие болса, адам нұрлы да пайдалы болады; тәрбие болмаса, шала сияқты бықсып, түкке жарамай қалады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал балаларға ғана емес, кез келген жасқа әдептің керек екенін ескертеді. Қазір мектепте мұғалім сөзін бөлмей тыңдау, қоғамдық орында айқайламау, үлкенге сәлем беру сияқты әдептер маңызды. Мысалы, сабақта мұғалімді тыңдамай, сыныптастарын мазақтайтын оқушыны жұрт сыйламай, оның сөзі де өтпей қалады. Сондықтан бұл мақал тәрбие мен мәдениеттің адам қадірін арттыратынын ұқтырады.