Дау мұраты - біту,
Сауда мұраты - ұту,
Қыз мұраты - кету,
Жол мұраты - жету.

Негізгі мағынасы

Әр нәрсенің өз мұраты, яғни көздеген соңғы мақсаты бар: дау біту үшін, сауда ұту үшін, қыз ұзатылып кету үшін, жол бір жерге жету үшін. Даудың мақсаты — біреуді жеңу емес, бітімге келу; пайдасыз сауданың мәні жоқ; қыз өскен соң өз шаңырағын құрады; жол мекенге жеткенде ғана жол. Мақал әр істің табиғи соңын көрсетеді: оны созып, орта жолда қалдыру мақсатқа қайшы. Қыз туралы жол ескі тұрмыстағы қыздың тұрмысқа шығып, басқа ауылға кететінін бейнелейді.

Образдар мен теңеулер

Мұрат — мақсат, арман, көздеген нәтиже. Төрт жол бір үлгімен құралған: зат есім, «мұраты», етістіктен жасалған сөз — біту, ұту, кету, жету. Ұйқас пен ырғақ мақалды жаттауға оңай етеді. Мысалдар өмірдің әр саласынан алынған: би алдындағы дау, базардағы сауда, отбасындағы қыз, көштегі жол. Қазақ қызды «жат жұрттық» деп, бір күні ұзатылатын қонақ ретінде мәпелеген, мақалдағы «кету» сол ұғымнан.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды созылып кеткен істі аяқтауға шақырғанда айтады: ұзаққа созылған дауды бітістіргенде, жолда шаршаған жолаушыны жігерлендіргенде. Қыз ұзату тойында да жиі естіледі. Бүгін «қыз мұраты — кету» жолын қыздың өз жолын таңдау құқына қарсы қою орынсыз. Мысалы: «Үш жылдан бері таласып келеміз, дау мұраты — біту, бітімге келейік».

Қолданылу жағдаяттары

— Қыз ұзату тойында әкесі көз жасын жасыра алмағанда, құда «Қыз мұраты — кету» деп, оны жұбатады.
— Ұзақ жолда шаршаған балаларына әке «Жол мұраты — жету, аз қалды» деп, көлікті тоқтатпай келе жатады.
— Көршілер арасындағы су таласы созылғанда, ақсақал «Дау мұраты — біту» деп, екі жақты бітімге шақырады.