Дау - айтыс, барымта - қайтыс.
«Дау - айтыс, барымта - қайтыс.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Дау сөзбен шешіледі, яғни айтыспен, екі жақтың уәжін тыңдаумен бітеді. Барымтаның жөні — қайтыс: айдап әкетілген мал иесіне қайтарылуы тиіс. Мақал ескі қазақ әдет-құқығының тәртібін қысқа түйіндейді: әр таластың өз шешу жолы бар. Сөзбен басталған талас сөзбен бітеді, ал күшпен алынған малдың соңы оны қайтарумен тынады. Бүгінгі мағынасы — жанжалды оның табиғатына қарай шешу, біреуден алынған нәрсені иесіне қайтару.
Образдар мен теңеулер
Барымта — ертедегі қазақ ортасында дау шешілмей, ақысын ала алмаған жақтың қарсы ауылдың малын күшпен айдап әкетуі. Ол жай ұрлық емес, «өз ақымды алдым» деген наразылық әрекеті саналған, бірақ көбіне жаңа жанжал туғызған. Билер барымтаны тоқтатып, малды қайтартып, даугерлерді бітімге келтірген. Мақалдағы «айтыс» пен «қайтыс» бір жұрнақпен жасалған, екеуі де өзара әрекетті білдіреді: бірі — сөз қағыстыру, бірі — қайтару. Ұйқас ережені оңай есте сақтатады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін мақал сирек айтылады, көбіне тарихи әңгімеде, би-шешендер туралы сөзде кездеседі. Кейде тұрмыстық дауда әзілмен қолданылады: таласты сөзбен шешейік, ал рұқсатсыз алынған дүниені иесіне қайтар. Реңкі — салмақты, ереже айтқандай. Мысал: көршісінің шөбін рұқсатсыз әкеткен кісіге ақсақал: «Дау — айтыс, барымта — қайтыс, алдымен шөпті қайтар, сосын сөйлесейік» дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Екі көрші шабындыққа таласып, бірі екіншісінің шөбін тасып әкеткенде, ауыл ақсақалы алдымен шөпті қайтартып, содан соң дауды тыңдайды.
— Тарих сабағында мұғалім билер сотын түсіндіріп, барымтаның қалай тоқтатылғанын осы мақалмен түйіндейді.